Type Here to Get Search Results !

मध्यप्रदेश राज्य निर्वाचन आयोग MP GK 2026: संवैधानिक प्रावधान, संरचना, आयुक्त सूची एवं महत्वपूर्ण MCQs

MP GK HUB

मध्यप्रदेश राज्य निर्वाचन आयोग: संवैधानिक प्रावधान, संरचना, कार्य एवं अद्यतन नोट्स

विषय: MP GK / मप्र राजव्यवस्था | लक्ष्य: MPPSC Pre & Mains, MP Police, व्यापम परीक्षाएं

मध्यप्रदेश राज्य निर्वाचन आयोग (Madhya Pradesh State Election Commission) एक स्वायत्त तथा संवैधानिक निकाय है। इसका मुख्य कार्य प्रदेश में त्रि-स्तरीय पंचायती राज संस्थाओं और नगरीय निकायों (नगर निगम, नगरपालिका, नगर परिषद) के निष्पक्ष व स्वतंत्र चुनाव संपन्न कराना है। 73वें संविधान संशोधन अधिनियम के तहत राज्य निर्वाचन आयोग गठित करने वाला मध्य प्रदेश देश का पहला राज्य है।


1. संवैधानिक पृष्ठभूमि एवं स्थापना

  • संवैधानिक संशोधन: 73वें एवं 74वें संविधान संशोधन अधिनियम, 1992 के अंतर्गत स्थापित।
  • संवैधानिक अनुच्छेद:
    • अनुच्छेद 243-K (243-ट): पंचायतों के चुनावों का अधीक्षण, निर्देशन और नियंत्रण।
    • अनुच्छेद 243-ZA (243-यक): नगरपालिकाओं एवं नगरीय निकायों के चुनावों का संचालन।
  • गठन अधिसूचना: 1 February 1994
  • कार्य प्रारंभ: 15 February 1994
  • मुख्यालय: निर्वाचन भवन, 17 अरेरा हिल्स, भोपाल
  • ध्येय वाक्य (Motto): "हर वोट कीमती, हर निकाय महत्वपूर्ण"

2. आयोग की संरचना, नियुक्ति एवं सेवा शर्तें

  • संरचना: यह मूलतः एक-सदस्यीय आयोग है, जिसमें एक 'राज्य निर्वाचन आयुक्त' (State Election Commissioner) होता है।
  • नियुक्ति (अनुच्छेद 243-K): राज्य निर्वाचन आयुक्त की नियुक्ति राज्यपाल द्वारा की जाती है।
  • कार्यकाल: 6 वर्ष या 66 वर्ष की आयु (अथवा राज्य नियमावली अनुसार निर्धारित अवधि)।
  • पदमुक्ति की प्रक्रिया: राज्य निर्वाचन आयुक्त को पद से हटाने की प्रक्रिया उच्च न्यायालय के न्यायाधीश (High Court Judge) के समान ही होती है।
  • स्वतंत्रता: इनका वेतन और सेवा शर्तें राज्य की संचित निधि (Consolidated Fund) पर भारित होती हैं।

3. प्रमुख कार्य एवं शक्तियां

  1. ग्राम पंचायत, जनपद पंचायत, जिला पंचायत और नगर निगम, नगरपालिकाओं के निष्पक्ष चुनाव आयोजित करना।
  2. स्थानीय निकाय चुनावों के लिए मतदाता सूची (Electoral Roll) तैयार और अद्यतन करना।
  3. स्थानीय चुनावों के दौरान आदर्श आचार संहिता (Model Code of Conduct) लागू करना।
  4. चुनाव लड़ने वाले उम्मीदवारों को चुनाव चिन्ह आवंटित करना।

4. त्वरित पुनरावलोकन तालिका (Quick Revision Table)

प्रमुख बिंदु विवरण / संवैधानिक तथ्य
संवैधानिक अनुच्छेद अनुच्छेद 243-K एवं अनुच्छेद 243-ZA
स्थापना अधिसूचना 1 February 1994
कार्य प्रारंभ 15 February 1994
मुख्यालय भोपाल (17, अरेरा हिल्स)
प्रथम राज्य निर्वाचन आयुक्त श्री एन. बी. लोहानी (N. B. Lohani)
प्रथम सचिव श्री प्रकाश चंद्र
नियुक्ति प्राधिकारी राज्यपाल

5. अद्यतन जानकारी एवं आयुक्तों की सूची

आयोग के प्रमुख पदाधिकारी:

  • वर्तमान मुख्य राज्य निर्वाचन आयुक्त: श्री मनोज कुमार श्रीवास्तव (सेवानिवृत्त IAS)
  • सचिव: श्री अभिषेक सिंह (IAS)
  • पूर्व आयुक्त: श्री बसंत प्रताप सिंह

मध्य प्रदेश के अब तक के राज्य निर्वाचन आयुक्त:

  1. श्री एन. बी. लोहानी (1994 – 2000)
  2. श्री गोपाल शरण शुक्ल (2000 – 2006)
  3. श्री आदित्य विजय सिंह (2006 – 2010)
  4. श्री अजीत रायजादा (2010 – 2013)
  5. श्री आर. परशुराम (2013 – 2018)
  6. श्री बसंत प्रताप सिंह (2019 – 2024)
  7. श्री मनोज कुमार श्रीवास्तव (2025 से निरंतर)

6. अभ्यास हेतु महत्वपूर्ण वस्तुनिष्ठ प्रश्न (Top 5 MCQs)

प्र. 1. मध्य प्रदेश राज्य निर्वाचन आयोग का गठन किस तिथि को किया गया था?

(A) 1 November 1956
(B) 1 February 1994
(C) 15 February 1995
(D) 1 April 1994

उत्तर: (B) 1 February 1994

व्याख्या: मध्य प्रदेश शासन द्वारा 1 February 1994 को इसकी अधिसूचना जारी की गई तथा 15 February 1994 से आयोग ने कार्य प्रारंभ किया।

प्र. 2. भारतीय संविधान के किस अनुच्छेद के तहत नगरपालिकाओं का चुनाव राज्य निर्वाचन आयोग द्वारा कराया जाता है?

(A) अनुच्छेद 243-K
(B) अनुच्छेद 243-ZA
(C) अनुच्छेद 243-O
(D) अनुच्छेद 324

उत्तर: (B) अनुच्छेद 243-ZA

व्याख्या: अनुच्छेद 243-K पंचायतों के चुनाव से तथा अनुच्छेद 243-ZA नगरीय निकायों/नगरपालिकाओं के चुनाव से संबंधित है।

प्र. 3. मध्य प्रदेश राज्य निर्वाचन आयोग के प्रथम मुख्य आयुक्त कौन थे?

(A) गोपाल शरण शुक्ल
(B) आर. परशुराम
(C) एन. बी. लोहानी
(D) डी. वी. रेगे

उत्तर: (C) एन. बी. लोहानी

व्याख्या: श्री एन. बी. लोहानी मध्य प्रदेश राज्य निर्वाचन आयोग के प्रथम राज्य निर्वाचन आयुक्त थे।

प्र. 4. राज्य निर्वाचन आयुक्त को पद से हटाने की प्रक्रिया किसके समान है?

(A) राज्य के मुख्यमंत्री
(B) उच्च न्यायालय के न्यायाधीश
(C) राज्य लोक सेवा आयोग के अध्यक्ष
(D) विधानसभा अध्यक्ष

उत्तर: (B) उच्च न्यायालय के न्यायाधीश

व्याख्या: संविधान के अनुच्छेद 243-K के अनुसार राज्य निर्वाचन आयुक्त को केवल उसी रीति और आधारों पर हटाया जा सकता है जैसे उच्च न्यायालय के न्यायाधीश को।

प्र. 5. मध्य प्रदेश के वर्तमान राज्य निर्वाचन आयुक्त कौन हैं?

(A) श्री बसंत प्रताप सिंह
(B) श्री मनोज कुमार श्रीवास्तव
(C) श्री अभिषेक सिंह
(D) श्री सुखवीर सिंह

उत्तर: (B) श्री मनोज कुमार श्रीवास्तव

व्याख्या: सेवानिवृत्त IAS अधिकारी मनोज कुमार श्रीवास्तव वर्तमान में मध्य प्रदेश राज्य निर्वाचन आयोग के आयुक्त हैं।

7. मुख्य परीक्षा अभ्यास: 3-मार्कर उत्तर (Mains Q&A)

1. अनुच्छेद 243-K (Article 243-K)

• राज्य निर्वाचन आयोग के गठन, आयुक्त की नियुक्ति (राज्यपाल द्वारा) एवं सेवा शर्तों का प्रावधान।
• पंचायती राज संस्थाओं के चुनावों का अधीक्षण, निर्देशन और नियंत्रण।

2. श्री एन. बी. लोहानी (N. B. Lohani)

• मध्य प्रदेश राज्य निर्वाचन आयोग के प्रथम राज्य निर्वाचन आयुक्त।
• कार्यकाल: वर्ष 1994 से 2000 तक।

3. आयोग का ध्येय वाक्य

• आदर्श वाक्य: "हर वोट कीमती, हर निकाय महत्वपूर्ण"
• उद्देश्य: स्थानीय निकाय चुनावों में शत-प्रतिशत निष्पक्षता और मतदाताओं की भागीदारी सुनिश्चित करना।


🔗 मध्यप्रदेश राजव्यवस्था एवं प्रशासन: अन्य महत्वपूर्ण लेख